Insulinooporność – kto zazwyczaj ją diagnozuje? Jakie badania należy wykonać? Co to jest hiperinsulinemia i hipoglikemia reaktywna? – część II

Diagnoza insulinooporności

Insulinooporność najczęściej jest wykrywana przez endokrynologa. Coraz częściej również przez ginekologa, diabetologa, a czasami także przez lekarza rodzinnego. Leczyć nas może każdy z wyżej wymienionych lekarzy, oczywiście jeśli ma wiedzę i doświadczenie w temacie insulinooporności. Dobrze jest przed wybraniem lekarza poczytać opinie/polecenia – niestety nie wszyscy lekarze wierzą, że insulinooporność naprawdę istnieje.

Poniżej przedstawię Wam jak diagnozować IO i inne zaburzenia metaboliczne, ale pamiętajcie, że diagnozę stawia lekarz! Nie forum, koleżanka czy dietetyk! Często się spotykam z prośbą o interpretację badań, ale uwierzcie – dietetyk nie jest od tego. Badania są mi potrzebne, żeby dostosować strategię żywieniową czy uzupełnić niedobory odpowiednimi produktami (np. żelazo, B12). Mogę także zasugerować, że te wyniki mogą, podkreślam MOGĄ, ale nie muszą świadczyć o np. insulinooporności czy niedoczynności tarczycy. Jednak nie podejmuję się stawianiu diagnoz, interpretacji wyników, bo to już jest rola lekarza.

Wracając do tematu, diagnostyka IO opiera zazwyczaj się na zbadaniu glukozy i insuliny na czczo oraz wykonaniu tzw. krzywej insulinowej i glukozowej, czyli testu doustnego obciążenia glukozą (OGTT).

Złotym standardem w diagnozowaniu insulinooporności jest metoda klamry metabolicznej.

Powyższe badanie jest jednak inwazyjne i kosztowne, w związku z tym nie wykonuje się go zbyt często.

Istnieją jeszcze inne badania laboratoryjne insulinooporności, takie jak: test tolerancji insuliny, test supresji endogennej insuliny, wskaźnik Matsudy, dożylny test tolerancji glukozy, podwójny test dożylnego obciążenia glukozą, Quicki czy metoda Bergmana. Wspominam Wam tylko o nich, bo opiszę najczęstsze i najprostsze metody.

Diagnostyka insulinooporności – najprostsze metody

Podstawową i najprostszą metodą diagnozowania insulinooporności jest oznaczenie glukozy i insuliny na czczo, a następnie wyliczenie wskaźnika HOMA-IR.

O ile normy dla glukozy na czczo są jasne i wyglądają tak:

  • 70 – 99 mg/dl (3,9 – 5,5 mmol/l) – wynik prawidłowy
  • 100 – 125 mg/dl (5,6 – 6,9 mmol/l) – nietolerancja glukozy (stan przedcukrzycowy)
  • ≥126 mg/dl (7,0 mmol/l) – cukrzyca

To w przypadku insuliny sprawa nie jest już taka prosta – w laboratoriach przyjmuje się wartości prawidłowe 3-25 mU/ml. Jednak w rzeczywistości wynik powyżej 10 mU/ml może już wskazywać na insulinooporność.

Bardzo ważne jest, aby interpretować wynik badania insuliny na czczo indywidualnie – w zależności od wieku u stanu fizjologicznego – inne normy będą u dziecka, a inne u osoby starszej (poziom insuliny wzrasta wraz z wiekiem).

Mając oba wyniki – glukozę i insulinę na czczo możemy przejść do wyliczenia HOMA-IR.

Jak obliczyć HOMA- IR

HOMA-IR = [glukoza (mmol/L) * insulina 0. minucie (µIU/mL)] /22,5

Insulinooporność występuje, gdy HOMA-IR przekracza wartość 2.

Niektóre źródła podają, że wartość wskaźnika HOMA-IR dla ludzi młodych z prawidłową masą ciała powinna wynosić 1.0.

Trzeba mieć jednak mieć na uwadze, że wartość HOMA-IR zależy od wielu czynników, takich jak np.: wiek, płeć, rasa, zawartość tkanki tłuszczowej.

Tak więc u osób z prawidłową masą ciała i tolerancją glukozy insulinooporność diagnozuje się zazwyczaj na podstawie HOMA-IR > 2.1 lub > 2.5.

Gdy HOMA-IR waha się pomiędzy 1-2 warto skonsultować się z lekarzem, który biorąc pod uwagę wywiad, współistniejące choroby i objawy postawi diagnozę.

Krzywa glukozowo-insulinowa – test obciążenia glukozą (OGTT)

W kolejnym kroku diagnostyki IO zazwyczaj robi się krzywą insulinowo-glukozową czyli test obciążenia glukozą (OGTT). Od dawna jest stosowny w diagnostyce cukrzycy, a obecnie wykorzystuje się go do diagnozowania innych zaburzeń metabolicznych, takich jak insulinooporność, hipoglikemia, hiperinsulinemia czy nietolerancja glukozy.

Test polega na oznaczeniu w ciągu jednego dnia:

  • glukozy i insuliny na czczo
  • glukozy i insuliny po 1 godzinie od obciążenia glukozą 75 g
  • glukozy i insuliny po 2 godzinach od obciążenia glukozą 75 g

Normy dla glukozy po 1 godzinie:

  • wynik jest prawidłowy, jeżeli poziom cukru w 60 minucie po wypiciu roztworu wynosi <140 mg% (7,8 mmol/l)
  • nietolerancja węglowodanów (czyli stan zagrożenia cukrzycą), jeżeli poziom cukru w 60 minucie wynosi od 140 do 199 mg% (7,8-11,1 mmol/l)
  • cukrzycę rozpoznaje się, jeżeli stężenie glukozy w 60 minucie jest równy lub powyżej 200 mg% (11,1 mmol/l)

Normy dla glukozy po 2 godzinach:

  • wynik jest prawidłowy, jeżeli poziom cukru w 120 minucie po wypiciu roztworu wynosi <140 mg% (7,8 mmol/l)
  • nietolerancja węglowodanów (czyli stan zagrożenia cukrzycą), jeżeli poziom cukru w 120 minucie wynosi od 140 do 199 mg% (7,8-11,1 mmol/l)
  • cukrzycę rozpoznaje się, jeżeli stężenie glukozy w 120 minucie jest równy lub powyżej 200 mg% (11,1 mmol/l).

Normy insuliny stanowią większy problem. Można przyjąć, że wynik trzycyfrowy wskazuje na hiperinsulinemię i insulinooporność. Wynik dwucyfrowy jest dyskusyjny i zależy od wielu innych zmiennych.

Zagraniczne źródła wskazują na takie normy dla insuliny:

  • na czczo do 10 mU/ml
  • po 1h do 50 mU/ml
  • po 2h do 30 mU/ml
  • a po 3h do 10 mU/ml

Wg polskich źródeł (Szurkowska, Szybiński) normy insuliny zależą od BMI:

BMI < 25: insulina na czczo 2,0–12,0, po 2 godz. 5,0–60,0 mU/ml

BMI 25–30: insulina na czczo 3,0–15,0, po 2 godz. 0,6–91,0 mU/ml

BMI > 30: insulina na czczo 4,0–22,0, po 2 godz. 12,0–114,0 mU/ml

Jak przygotować się do testu OGTT?

  1. Przez trzy dni przed wykonaniem badań:
  • nie należy stosować – żadnych diet (szczególnie niskokalorycznych);
  • należy stosować dietę bogatą w węglowodany (jeść więcej pełnoziarnistego pieczywa, kasz, ryżu, owoców, warzyw)nie pić alkoholu;
  • nie palić papierosów, nie pić kawy, herbaty ani napojów kofeinowych.

2. Test wykonuje się rano, na czczo – ostatni posiłek najlepiej zjeść 10 godzin przed badaniem

3. Przed badaniem nie należy intensywnie trenować przez kilka dni, a dzień przed badaniem w ogóle zrezygnować z treningu

4. Przed badaniem nie należy przyjmować tyroksyny, metforminy ani innych leków (należy skonsultować z lekarzem, na jaki czas odstawić metforminę; w wielu wypadkach jest to nawet 7 dni, a minimum 3)

5. Nie należy robić badania w trakcie choroby ani antybiotykoterapii

6. Podczas badania należy siedzieć cały czas w laboratorium – nie można chodzić, wychodzić ani spacerować

7. Nie należy rozcieńczać glukozy cytryną

8. W przypadku zwymiotowania glukozy test należy powtórzyć po konsultacji z lekarzem

Co to jest hiperinsulinemia i hipoglikemia reaktywna?

Hiperinsulinemia (hiperinsulinizm) to stan, w którym dochodzi do nadmiernego wydzielania insuliny przez trzustkę. Wyróżnia się dwa główne mechanizmy: hiperinsulinizm związany z insulinoopornością, zwiększający ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 oraz hiperinsulinizm wynikający z zaburzeń wydzielania insuliny związany z hipoglikemią (w przebiegu cukrzycy typu 2). Nas dziś interesuje hiperinsulinemia związana z IO.

U zdrowego człowieka produkcja i wydzielanie insuliny jest ściśle związana z poziomem glukozy we krwi. Po posiłku wzrasta poziom glukozy i to sygnał dla trzustki, aby rozpoczęła wydzielanie insuliny, aby obniżyć poziom glukozy. I tak się dzieje – u zdrowego człowieka – glukoza wraca to normalnego poziomu, a produkcja insuliny zostaje zakończona.

A jak to wygląda u osób z insulinoopornością i hiperinsulinemią? A no komórki są oporne na działanie insuliny, glukoza więc nadal krąży we krwi, a organizm wytwarza coraz więcej insuliny. Organizm ostatecznie wytwarza zbyt dużo insuliny i rozwija się hiperinsulinizm. Dodatkowo hiperinsulinizm wtórnie zwiększa insulinooporność tkanek więc dochodzi do sytuacji tzw. błędnego koła.

Podwyższony poziom glukozy we krwi, jeśli będzie się utrzymywał dłużej sprzyja wystąpieniu cukrzycy typu 2 wraz ze wszystkimi jej powikłaniami.

Hiperinsulinemię podejrzewa się, gdy glikemia na czczo będzie dawała wyniki w normie, zaś po wypiciu glukozy spadnie poniżej wyniku, który otrzymano na czczo. Wysokie stężenie insuliny we krwi spowoduje, że glukoza zostanie szybko zaabsorbowana do wnętrza komórek i może prowadzić do hipoglikemii reaktywnej.

Hipoglikemia reaktywna, inaczej nazywana hipoglikemią poposiłkową charakteryzuje się zbyt niskim poziomem cukru we krwi u osób, które nie chorują na cukrzycę. Niedocukrzenie pojawia się od 2 do 5 godzin po jedzeniu, stąd nazwa – reaktywna, czyli w odpowiedzi na posiłek.

Objawia się typowo dla niskiego stężenia glukozy – kołataniem serca, drżeniem rąk, zwiększoną potliwością, napadami głodu i mija po spożyciu posiłku węglowodanowego. U osób, u których występuje hipoglikemia reaktywna, zazwyczaj poziom glukozy po posiłkach wzrasta powyżej przyjętej normy, ale później gwałtownie i nadmiernie się obniża w wyniku czego dochodzi do niedocukrzenia. Hipoglikemia reaktywna związana z IO bywa zaliczana do objawów stanu przedcukrzycowego.

Przy małej wrażliwości tkanek na insulinę, trzustka musi wydzielać większe jej ilości. Zwiększone wydzielanie insuliny w odpowiedzi na posiłek sprawia, że glukoza jest szybko transportowana do komórek, a we krwi ciągle jeszcze pozostaje sporo insuliny. Dlatego też, po kilku godzinach od posiłku pojawiają się symptomy niedocukrzenia. Są one tym bardziej odczuwalne, im więcej aktywnej insuliny mamy w organizmie.

Diagnoza hiperinsulinemii i hipoglikemii reaktywnej opiera się głównie o krzywą glukozowo-insulinową (choć w Polsce nie ma oficjalnych wytycznych jak badać oba te schorzenia) oraz dokładny wywiad z pacjentem.

Jak przebiega leczenie? Podstawą jest dieta z niskim indeksem i ładunkiem glikemicznym, oparta o jak najmniej przetworzone produkty. Ilość i jakość posiłków zależy od wyników badań i schorzeń współwystępujących- czasem korzystne są 3 posiłki (np. przy hiperinsulinemii), a czasem 5 posiłków (np. przy hipoglikemii reaktywnej). Czasami wskazane jest śniadanie białkowo-tłuszczowe, a czasem musi ono zawierać również węglowodany złożone.

Jeśli nie radzisz sobie z żywieniem przy IO spersonalizowaną dietę przy insulinooporności zamówisz tutaj: http://zdrowadieta.info.pl/diety-online/

Jestem dyplomowanym dietetykiem oraz Specjalistą SOIT czyli „Specjalistą przyjaznym insulinoopornym”. Indywidualny jadłospis, który Ci przygotuję, pomoże Ci w nauczeniu się komponowania posiłków przy IO, bo dieta w tym schorzeniu to styl życia, nie chwilowy zryw, aby schudnąć parę kilogramów.

Specjalista SOIT

I pamiętaj – nigdy nie diagnozuj się sam/sama! Wyniki badań powinien zobaczyć lekarz i po przeprowadzeniu szczegółowego wywiadu zdecydować o leczeniu.

Co to jest insulinooporność? Przyczyny powstawania insulinooporności. Jakie mogą być objawy IO?-część I

Co to jest insulinooporność?

Insulinooporność (IO) nie jest oddzielną jednostką chorobową, ale należy do tzw. zespołu metabolicznego. Jest on diagnozowany w sytuacji, gdy u pacjenta występują: podwyższony poziom glukozy we krwi na czczo lub oporność na insulinę lub cukrzyca typu 2 oraz minimum dwa z poniższych: nadciśnienie, dyslipidemia, otyłość lub białkomocz. Wystąpienie zespołu metabolicznego istotnie zwiększa ryzyko zapadania na choroby układu sercowo-naczyniowego, które z kolei odpowiedzialne są za blisko 50% wszystkich zgonów na świecie. Wg WHO (Światowej Organizacji Zdrowia) jeśli nic się nie zmieni z powodu chorób układu krążenia do 2020 roku poniesie śmierć ponad 1 mln ludzi, a na samą cukrzycę do 2030 umrze 1,5 mln ludzi!!

Definicyjnie IO to: stan obniżonej wrażliwości tkanek na działanie insuliny.

Insulina to hormon, który między innymi jest odpowiedzialny za regulację stężania glukozy we krwi. Głównym bodźcem do jej wydzielania jest wzrost stężenia glukozy we krwi. Insulina przy prawidłowym funkcjonowaniu organizmu pomaga glukozie „dostać się” do wnętrza komórek. Gdy glukoza wniknie do komórki przez błonę komórkową dopiero wtedy może dostarczyć jej energii niezbędnej do życia, a tym samym obniża się jej poziom we krwi. Insulina dodatkowo wpływa na odkładanie się glukozy w wątrobie i w mięśniach w postaci glikogenu oraz hamuje proces produkcji glukozy.

Dodatkowo insulina:

  • zwiększa syntezę białek i zmniejsza tempo ich rozpadu;
  • pomaga w gromadzeniu się tkanki tłuszczowej poprzez zwiększenie produkcji ciał tłuszczowych.

W przypadku insulinooporności trzustka produkuje odpowiednią ilość insuliny reagując na wzrost stężenia glukozy we krwi jednak z niewiadomych przyczyn komórki organizmu są oporne na jej działanie.

W uproszczeniu mówiąc insulina nie jest w stanie „otworzyć” komórki, aby glukoza mogła się w niej znaleźć. Powoduje to utrzymujący się, wysoki poziom glukozy we krwi, a tym samym coraz większe wytarzanie insuliny. Duże ilości insuliny z kolei sprawiają, że nasila się jej działanie zapasowe, czyli zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej, szczególnie w okolicach brzucha, a tym samym wzrost masy ciała. Wzrost masy ciała powoduje otyłość, która zwiększa insulinooporność. Dodatkowo nie leczona insulinooporność może być przyczyną cukrzycy typu 2 (utrzymujący się wysoko poziom glukozy we krwi) oraz innych schorzeń związanych z zaburzeniami węglowodanowymi.

Przyczyny powstawania insulinooporności

Przypuszcza się, że przyczyny powstawania insulinooporności opierają się na dwóch hipotezach:

  • pierwsza z nich przypisuje kluczową rolę gromadzeniu się lipidów w komórkach mięśni i wątroby;
  • w drugiej, najistotniejsza wydaje się kumulacja lipidów w adipocytach (komórkach tłuszczowych) i rozwijający się lokalnie chroniczny stan zapalny spowodowany przerostem tkanki tłuszczowej.

Generalnie jak widać obie hipotezy związane są z nadmiarem tkanki tłuszczowej.

Najczęściej wygląda to tak:

  • nadmierna ilość spożywanego pokarmu oraz brak aktywności fizycznej powodują nadwagę i otyłość (najniebezpieczniejsza przy IO jest otyłość brzuszna);
  • nadwaga i otyłość prowadzą do zmniejszenia tkanek na działanie insuliny, czyli insulinooporności;
  • insulinoopornoność z kolei zwiększa nadwagę i otyłość oraz utrzymujący się stan zapalny spowodowany zbyt dużą ilością tkanki tłuszczowej.

I tak powstaje tzw. błędne koło i rodzą się pytania czy otyłość powoduje IO czy IO otyłość?

Błędne koło insulinooporności

Nie można zapominać o uwarunkowaniach genetycznych – jednak bardzo często są one tylko czynnikiem towarzyszącym, który by się nie ujawnił, gdyby nie warunki środowiskowe, czyli nieodpowiedni styl życia, stres, zbyt mało snu, brak aktywności fizycznej.

Jakie mogą być objawy insulinooporności?

Objawy insulinooporności

Insulinooporność rozwija się latami i na początku nie daje specyficznych objawów. Lekarze mówią, że IO wyprzedza cukrzycę o kilka ładnych lat i jeśli byłyby możliwe badania przesiewowe dotyczące IO wielu pacjentów nie zachorowałoby na cukrzycę typu 2.

Najczęstsze objawy insulinooporności:

  • przewlekłe zmęczenie i kłopoty ze snem
  • bóle głowy
  • nadmierna senność, szczególnie po posiłkach
  • kłopoty z koncentracją i pamięcią
  • rozdrażnienie
  • częste napady głodu
  • duży apetyt na słodycze
  • nadmierna potliwość
  • otyłość brzuszna
  • problemy z utratą masy ciała pomimo diety redukcyjnej i aktywności fizycznej
  • silny ból jajników podczas menstruacji oraz podczas jajeczkowania
  • problemy z cerą
  • zmiany na skórze – tzw. rogowacenie ciemne czyli występowanie pogrubionej, brązowej skóry w okolicy pach, szyi, dłoni, stawów, sutków czy krocza.

W kolejnych wpisach z cyklu Insulinooporność opiszę Wam między innymi kto może zdiagnozować insulinooporność oraz jakie badania wykonać, gdy podejrzewamy siebie IO. Przedstawię Wam także co to IG i ŁG oraz jakie zasady stosować przy komponowaniu posiłków. Jeśli chcecie poruszyć jakiś temat dotyczący IO dajcie znać, a również o tym napiszę.